|
MIASTO I GMINA SZCZYTNO
SZCZYTNO
Ruiny Zamku krzyżackiego (XIV w) i Ratusz (1936 – 1937) - ul. Sienkiewicza
Zamek wzniesiony został przez Krzyżaków na przełomie XIII i XIV wieku. Pierwotnie była to drewniana budowla obronna. Zamek z wieżą i dziedzińcem stanowił ośrodek zakonnej władzy administracyjnej, jako siedzibę dowódcy okręgu - prokuratora. Zamek stracił swe obronne znaczenie po likwidacji państwa Pruskiego w 1525 roku. Następnie w latach 1579 – 1581 został przebudowany i pełnił rolę rezydencji myśliwskiej. Na przełomie lat 1936 – 1937 w miejscu starego zamku powstał stylizowany na czasy średniowieczne ratusz. Obecnie zwiedzać można część zachowanych ruin zamku. W ratuszu mieści się Urząd Miasta Szczytno, Starostwo Powiatowe oraz Muzeum Mazurskie.
Kościół Chrześcijan Baptystów z 1904 roku –ul. Sienkiewicza
Neogotycka budowla z początku XX w. W 1929 roku została przebudowana kruchta wejściowa. Tylną część kaplicy zajmuje aneks mieszkalny, który jest połączony z kaplicą.
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny z końca XIX wieku - ul. Konopnickiej
Neogotycka budowla powstała w latach 1898 – 1899. Po wojnie odbudowana co przyczyniło się do zmiany pierwotnego kształtu kościoła. Wnętrze zdobią neogotyckie sklepienia i filary, zespół witraży oraz wiele zabytkowych elementów. Przy kościele znajduje się plebania wybudowana w 1916 roku.
Kościół Ewangelicko – Augsburski z lat 1714 – 1719 – ul. Warszawska
Barokowa budowla wzniesiona w centrum miasta na miejscu drewnianego kościoła w XV w. Przykościelna plebania powstała w 1927 roku.
Chata mazurska z XIX – ul. Konopnickiej
Chata o ścianach z bali na podmurówce z gliny, wyróżniająca się charakterystyczną ozdobą na szczycie. Udostępniona do zwiedzania. Na posesji zorganizowana jest wystawa dawnego ciężkiego sprzętu gospodarczego. Natomiast wewnątrz znajduje się wystawa drobnych sprzętów gospodarstwa domowego.
Gmach sądu z 1867 roku – ul. Sienkiewicza
Zespół budynków z żółtej cegły składających się na sąd oraz więzienie.
Gmach Starostwa Powiatowego z 1855 roku – ul. Warszawska
Dawniej była to siedziba Starostwa Powiatowego, obecnie mieści się tam Urząd Skarbowy.
Szpital - ul. M.C. Skłodowskiej
Budynek wzniesiony w latach 1908 – 1909. Był on kilkakrotnie rozbudowywany i modernizowany.
Na terenie obiektu znajduje się również niewielka kaplica przedpogrzebowa.
Browar – ul. Mickiewicza
Wybudowany został przez Fryderyka Daumana w roku 1898 jako nowoczesny kompleks budynków. Wielokrotnie podlegał modernizacji. Należał on do największych browarów w regionie. Po drogiej wojnie światowej produkowano w nim znane w całym kraju piwo „Jurand”.
Dworzec kolejowy z 1883 roku – ul. Kolejowa
Dworzec został wybudowany gdy została otwarta pierwsza linia kolejowa relacji Szczytno – Olsztyn.
Budynek Szkoły – ul. Polska
Wybudowany w 1885 roku. Jest to najstarszy zachowany budynek szkolny w Szczytnie. Kiedyś mieściło się tu gimnazjum, znane jako Hindenburgschule. Obecnie mieści się tam Zespół Szkół nr. 2 im. Jędrzeja Śniadeckeigo.
Siedziba Wyższej Szkoły Policji – ul. Piłsudskiego.
Państwowy Dom Dziecka - ul. Niepodległości
cmentarze:
Żydowski, ul. Łomżyńska;
Ewangelicki z XIXw, ul. Piłsudskiego, dziś teren parkowy
LIPOWIEC
- kościół katolicki pw. Św. Walentego i Św. Jakuba (1892r),
- kapliczka (1902r.),
- cmentarz parafialny,
- drewniana plebania - dom z początku XXw.,
- kościół ewangelicki (1905-1906)
SZYMANY
- kościół ewangelicki obecnie katolicki p.w. Matki Boskiej Częstochowskiej z 1938r.,
- kaplica Babtystów Chrześcijan wzniesiona w 1928r(murowana, tynkowana),
- chałupy drewniane.
TRELKOWO
- dawny kościół ewangelicki - obecnie katolicki pw. św. Maksymiliana Kolbe, wybudowany w 1757 r. Budowla murowana, z kamienia i cegły z masywna wieżą dwukondygnacyjną. Kilka gotyckich rzeźb z kościoła w Trelkowie obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Mazurskiego w Szczytnie,
- pomnik z pierwszej wojny światowej, oznajmujący się przy kościele, w formie otwartej księgi. Pomnik upamiętnia mieszkańców parafii poległych w tej wojnie,
- grób pastora (przy kruchcie) z żeliwnym krzyżem,
- kaplica chrześcijan baptystów z lat 1928-1929 (należąca do zboru w Dźwierzutach). W latach 1954-1988 była dzierżawiona przez Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, obecnie nie użytkowana,
- dawny cmentarz ewangelicki z zachowanymi nagrobkami i pomnikami.
STARE KIEJKUTY
- cmentarzysko z okresu brązu, co świadczy o dość wczesnym osadnictwie w tym miejscu,
- siedziba jednostki wojskowej 2669, którą jesienią 1971 przekształcono w będący tajną nazwą Ośrodek Kształcenia Kadr Wywiadu podlegający pod Departament I MSW PRL, formalnie część Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych MSW. Obecnie Ośrodek Szkolenia Agencji Wywiadu.
GMINA DŹWIERZUTY
RAŃSK
- zespół dworski - zachowało się część budynków folwarcznych, m.in. czworak, obora oraz zespół budynków młyna,
- budynek dawnej mleczarni (z wysokim kominem),
- szkoła z przełomu XIx i XX w.,
- kościół ewangelicki, wybudowany w latach 1815-1817, murowany. We wnętrzu dziewiętnastowieczny ołtarz kolumnowy oraz tablice z nazwiskami żołnierzy poległych
w czasie wojny z lat 1813-1814 i 1918. We wnętrzu zabytkowy żeliwny piec,
- budynek plebanii.
DŹWIERZUTY
- gotycki kościół ewangelicko - augsburski z XIV w. po pożarze z 1692 roku przebudowany. Kościół o układzie prostokąta w stylu późnogotyckim z elementami barokowymi. W szczycie prezbiterium znajduje się chorągiewka metalowa z data 1695 r. wieża trzykondygnacyjna, wzmocniona skarpami w narożnikach,
- stary cmentarz przy kościele ewangelickim - Znajduje się nam grób pastorów J. E. Kiehla, oraz Gustawa Henke, superprezbitera Friedricha Brachogela. Na terenie cmentarza obejrzeć można zabytkowe żeliwne oraz stalowe kute krzyże nagrobne, żeliwne ogrodzenia oraz unikatowe tablice z czarnej masy szklanej z ciekawym wzornictwem,
- neogotycki kościół katolicki p.w. Przenajświętszej Trójcy – wybudowany
w latach 1880-1884 z czerwonej cegły, z wieżą o szpiczastym dachu. Okna zdobią maswerki, prezbiterium gwieździste sklepienie. Kropielnica pochodzi z 1874 r. W kościele zobaczyć można neogotyckie wnętrze, ołtarz główny z figurami aniołów, dwa ołtarze boczne, ambonę oraz neogotyckie witraże,
- cmentarz katolicki, położony koło kościoła.
BUDY
- zespół parkowo - dworski: pałac, zabudowania folwarczne, czworaki oraz park o charakterze parku krajobrazowego,
- budynek dworu zbudowany w połowie XIX w. W latach późniejszych był rozbudowany, architektonicznie nawiązuje do baroku i eklektyzmu.
POPOWA WOLA
- zespół dworsko – folwarczny zbudowany w połowie XIX w. Budynki gospodarcze zostały przebudowane, zachowała się jedynie oryginalna stajnia. Park, zaprojektowany przez Johanna Larasa, zachował się tylko w części północnej,
- budynek dworca kolejowego, murowany z czerwonej cegły (przy drodze do Grodzisk),
- szkoła wybudowana w 1908 r.,
- cmentarz ewangelicki znajdujący się przy drodze koło dworca kolejowego, z kwatera
z okresu pierwszej wojny światowej (2 oficerów i 16 żołnierzy armii rosyjskiej)
ZALESIE
- zespół pałacowy z parkiem, wybudowany około połowy XIXw; w duchu neogotyku angielskiego, o charakterze harmonijnie łączącej elementy symetrii z urozmaiconym detalem architektonicznym, należy do najciekawszych i najlepiej zachowanych przykładów architektury reprezentacyjnej na terenie Mazur Południowych; wokół pałacu park o charakterze krajobrazowym, zaprojektowany przez Johanna Larassa w 1865 roku, wyróżniający się ciekawą kompozycją oraz rzadkimi gatunkami drzew.
MAŁSZEWKO
- spichlerz z początków XX, nawiązujący do architektury ruskiej; dwór szlachecki położony na północnym brzegu j. Małszewskiego, jeden z najstarszych majątków, swoją genezą sięgający okresu średniowiecza.
GRĄDY
- wieś szlachecka;
- dwór z XXw. z ciekawą elewacją, nakryty łamanym dachem jest przykładem dobrej architektury o formach harmonijnie nawiązujących do otaczającego go krajobrazu,
- park dworski,
- zabudowa folwarczna - częściowo zachowane, spichlerz o trzech kondygnacjach wraz z czworakam.
JABŁONKA
- park podworski o charakterze krajobrazowym, zaprojektowany przez Johanna Larassa w 1865 r.
- dwór i folwark szlachecki,
- fragment ogrodzenia z zabytkową bramą wjazdową i żeliwnymi okuciami
- pozostałości po pałacu (zbudowany w 1859 r.) - zachowały się jedynie fundamenty. Pałac zbudowano w połowie XIX w. w stylu eklektycznym,
- murowana szkoła dwuklasowa z początku XX w., z częścią mieszkalną dla nauczyciela (obecnie budynek mieszkalny).
GMINA JEDWABNO
MAŁSZEWO
- drewniana karczma z XVIIIw. - założona z dwóch przylegających do siebie budynków - karczmy i stajni - wzniesiona w konstrukcji zrębowej, łączonej na jaskółczy ogon, z zachowanym starym układem komunikacyjnym wnętrza, jest jedynym tego typu obiektem zachowanym na terenie Mazur,
- młyn, przy którym rośnie pomnikowa lipa.
JEDWABNO
- willa z 1905r. Przy ul. 1 Maja 59,
- domy o charakterze kamieniczek (ul. 1 Maja, ul Odrodzenia, ul. Olsztyńska),
- domy drewniane (ul. Odrodzenia, ul. Olsztyńska)
- kościół katolicki pw. św. Józefa, zbudowany w 1930 r., murowany z drewnianą wieżą, założony na planie prostokąta z trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Dach dwuspadowy. Ołtarz główny w stylu neorenesansowym, przed ołtarzem neogotycka balustrada,
- cmentarz ewangelicki, położony po obu stronach drogi do Nidzicy, ze starymi drzewami oraz słabo zachowanymi nagrobkami.
GMINA ŚWIĘTAJNO
ŚWIĘTAJNO
- budynki murowane z początku XX w., (ul. Dworcowa, ul. Mickiewicza, ul. Żymierskiego),
- szkoła, wybudowana po I wojnie światowej,
- kościół ewangelicki, wybudowany w latach 1918-1922,
- kościół Chrześcijan Baptystów, wybudowany w 1908 r. ,w zastępstwie starszej kaplicy z 1883 r., znajdującej się w Piasutnie. Zbór czynny był do 1986 r., obecnie jako filialny zboru w Szczytnie,
Obelisk - fragment dawnego pomnika, poświęconego poległym w pierwszej wojnie światowej.
PIASUTNO
- chaty mazurskie;
- szkoła polska (1931r), cmentarz ewangelicki obsadzony lipowym starodrzewiem.
SPYCHOWO
- kościół neogotycki z 1905 r. Dawniej ewangelicki obecnie katolicki pod wezwaniem Matki Boskiej Niestającej Pomocy. W wystroju wnętrza neogotycka ambona, zespół ławek oraz drewniane empory.
- budynek plebanii z początku XX w.,
- dawny cmentarz ewangelicki (za wsią),
- szkoła, zbudowana w 1931 r.
JERUTKI
- kościół filialny, do lat 80. XX w. ewangelicki, obecnie katolicki. Budowla jednonawowa o konstrukcji ryglowej, wzniesiona w 1734 r. W kościele znajdują się barokowe organy, zniekształcone współczesnymi przeróbkami. Pod empora zachodnia znajduje się wmurowana w posadzkę płyta epitafijna żony pierwszego księdza w Jerutkach z 1711 r.,
- cmentarz, częściowo zniszczony, położony przy kościele,
- pomnik poświęcony mieszkańcom parafii, poległym w czasie pierwszej wojny światowej (w murze na cmentarzu od strony drogi wiejskiej).
- plebania, wzniesiona na początku XIX w., z dachem naczułkowym,
- szkoła, położona na południe od kościoła, wybudowana w 1906 r., dwupiętrowa, murowana.
GMINA ROZOGI
KLON
- zabytkowa wieś o układzie szkatułkowym,
- katolicki kościół pw. Znalezienia Krzyża Świętego w Klonie wybudowano
w 1861. Kamienna budowla, z górna częścią z czerwonej cegły. Wieża z spiczastym dachem,
- 40 chałup z końca XIX wieku jako najcenniejszy w regionie oraz w skali kraju zespołem tradycyjnej zwartej drewnianej zabudowy,
- budynek drewnianej szkoły, położony na skraju wsi, o konstrukcji zrębowej z dwuspadowym dachem.
- pomnik mieszkańców, poległych w czasie pierwszej wojny światowej, znajdujący sie przed szkoła,
- cmentarz z zachowanym, historycznym układem oraz zabytkowymi nagrobkami i krzyżami.
ROZOGI
- dawny kościół ewangelicki, od 1977 r. katolicki pw. św. Marii Magdaleny, zbudowany w 1885 r. w stylu neogotyckim w miejsce dawnego, drewnianego, który spłonął w 1700r., jest to budowla z żółtej cegły, z wieżą i z nowym wyposażeniem wnętrza,
- szkoła zbudowana w 1898 r.,
- pomnik poległych w czasie pierwszej wojny światowej,
- cmentarz z okresu pierwszej wojny światowej.
GMIN PASYM
PASYM
- neogotycki ratusz (wybudowany w latach 1854-1855 w miejscu starszego, średniowiecznego, spalonego w 1583 r.), założony na planie kwadratu i nawiązujący do stylu klasycystycznego. Obecnie ratusz znajduje się na dużym placu - dawniej były tu ciasne uliczki z gęstą zabudową,
- neogotycki kościół pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa (katolicki) z z 1876 r. wybudowany w miejscu dawnego zamku,
- były budynek sądu (1904r.),
- wieża ciśnień (1911r.),
- budynek poczty, układ urbanistyczny,
- kapliczki zabytkowe,
- cmentarze,
- kamieniczki,
- młyn ze spichlerzem z 1902 r.,
- szkoły.
GROM
- wieś królewska,
- osiedle kochówek,
- dwa murowane z czerwonej cegły budynki (1909r.)w pobliżu torów,
- pozostałości dawnej cegielni,
- szkoła dwukondygnacyjna, murowana z czerwonej cegły (XIX/XX w),
- cmentarz ewangelicki.
ELGANOWO
- dwór szlachecki (najstarszy na tym terenie - późnobarokowy dwór, XVIIIw.); założony na rzucie prostokąta, z reprezentacyjną klatką schodową i salonem na osi, nakryty dachem mansardowym, jest jedynym zachowanym przykładem barokowej architektury dworskiej na terenie południowych Mazur. Otaczający go niegdyś park zachowany obecnie w stanie szczątkowym. Przy dworze dawne zabudowanie folwarczne.
TYLKOWO
- budownictwo murowane z końca XIXw,
- szkoła murowana z czerwonej cegły(XIX/XXw),
- dawny zespół młyński (spichlerz, młyn, urządzenia oraz młynarzówka) z początku XXw.
GMINA WIELBARK
WIELBARK
- kościół ewangelicki, dawna świątynia wybudowana w 1721 r., został rozebrany w 1819 r., a w latach 1823-1827 wybudowano nowy kościół,
- neogotycki kościół katolicki pw. św. Jana Nepomucena, wybudowany w latach 1879-1880. Strop na drewnianych podciągach i kroksztynach, wyposażenie neogotyckie, witraże wykonane w latach 60. XX w. przez Stanisława Pawlisza z Poznania,
- neogotycka kapliczka z 1885 r. (obok kościoła), z czerwonej cegły, z marmurową tabliczką i napisem "Pod Twoją Obronę uciekamy się Primo annivers. Dedicat hujus Ecclesiae s. tit. s. Joannis Nep. Dom. infr. Oct. SS. App. Petri et Pauli 1885",
- cmentarz wojenny (droga na Jedwabno) z mogiłami 399 żołnierzy armii niemieckiej i rosyjskiej, którzy zmarli w miejscowym lazarecie (był w kościele ewangelickim),
- cmentarz wojenny (w lesie) dla żołnierzy zmarłych głównie na cholerę (145 żołnierzy głównie armii rosyjskiej),
- pomnik generała Samsonowa - kilka kilometrów za Wielbarkeim.
WESOŁOWO
- Zabytkowa, murowana zabudowa w układzie ulicówki z początku XX w.,
- drewniane chałupy z końca XIX w.,
- dawna szkoła (obecnie mieszkanie prywatne) z przełomu XIX i XX w.,
- leśniczówka, znajdująca się na skraju wsi,
- dawny cmentarz ewangelicki.
LESINY WIELKIE
- kościół katolicki p.w. Niepokalanego Poczęcia NPM, wybudowany w 1859 - budowla eklektyczna z elementami angielskiego neogotyku. Kościół założony na planie wydłużonego prostokąta, z wieżą od zachodniej strony oraz trójbocznym prezbiterium od wschodu. Wnętrze świątyni z wyposażeniem neogotyckim z końca XIX w., ołtarz główny i dwa ołtarze boczne, ambona (z intrawersowanymi symbolami czterech ewangelistów), chór, stacje drogi krzyżowej oraz ławki i konfesjonały,
- plebania z końca XIX w, murowana i otynkowana, z wieżyczkami wieńczącymi narożniki,
- grób ks. Józefa Temmsa - proboszcza parafii w Lesinach, zm. w 1882 r., z zabytkowym żeliwnym krzyżem, znajdujący się za prezbiterium,
- stary cmentarz parafialny (katolicki),
- cmentarz ewangelicki (za wsią) z kwatera z okresu pierwszej wojny światowej,
z pochowanymi 5 żołnierzami armii niemieckiej i dwoma żołnierzami armii rosyjskiej.
|
